Bu soruyu zaman zaman hepimiz düşünüyoruz. Sokakta, medyada, sosyal hayatta ya da sanatta gördüğümüz bazı eksiklikler bizi bu sorgulamaya götürüyor. Neden kültürel olarak daha ileri bir toplum olamadık? Neden bazı şeyler hâlâ yerinde sayıyor gibi?
Aslında bu mesele, tek bir cevabı olmayan; tarih, eğitim, toplumsal yapı ve ekonomi gibi pek çok katmanı olan karmaşık bir konu. Ama gelin, bu konuyu birlikte daha sade bir dille konuşalım.
Geçmişin Yükü ve Kaçırılan Fırsatlar
Kültürel geri kalmışlığı anlamak için biraz tarihe bakmak gerekiyor. Osmanlı döneminde halkın büyük kısmı okuma yazma bile bilmiyordu. Sanat ve düşünce daha çok saraya ya da seçkin kesimlere aitti. Bu yüzden halkın geniş katmanları kültürel gelişimin parçası olamadı. Batı’da yaşanan bilimsel ve sanatsal devrimler bizde ya çok geç fark edildi ya da yüzeysel kaldı. Sonrasında gelen Cumhuriyet dönemi aslında bu açığı kapatmak için büyük adımlar attı. Alfabe devrimi, Halkevleri, Köy Enstitüleri gibi projelerle halkın kültürel düzeyi yükseltilmeye çalışıldı. Ancak savaşlardan yeni çıkmış, kaynakları kısıtlı, nüfusu hızla artan bir ülkede bu çabaların etkisi sınırlı kaldı.
Eğitim Sisteminin Açmazları
Eğitim, bir toplumun kültürel seviyesini belirleyen en önemli faktörlerden biri. Ancak bizim eğitim sistemimiz yıllardır ezberci, sınav odaklı ve düşünsel derinlikten uzak bir yapıya sahip. Sanata, edebiyata, felsefeye yeterince yer verilmedi. Gençlere hayal kurmayı değil, test çözmeyi öğreten bir sistem kurduk. Sonuç olarak kültür tüketen ama kültür üretemeyen bir kitle oluştu. Halbuki kültür üretmek için önce sorgulayan, düşünen, kendini ifade edebilen bireyler lazım.
Kentleşme, Göç ve Kimlik Dağılması
1950’lerden sonra yaşanan hızlı kentleşme de bu süreci etkileyen önemli bir unsur. Kırsaldan şehre göç eden milyonlarca insan bir yandan köy kültüründen uzaklaştı, diğer yandan şehir kültürüne de tam adapte olamadı. Ortaya yarım yamalak bir kültürel kimlik çıktı. Ne geleneksel ne de modern… Bu da kültürel üretimde bir kopukluk ve dağınıklık yarattı. Aynı zamanda estetik algımızı, ortak değer anlayışımızı ve kültürel hafızamızı da zayıflattı.
Medya ve Popüler Kültürün Etkisi
Bir de işin medya boyutu var. Ne yazık ki uzun yıllardır televizyon, müzik ve sosyal medya gibi alanlarda kültürel derinlikten uzak, yüzeysel içeriklerle karşı karşıyayız. Dizi sektöründe tekrar eden klişeler, yarışma programlarında sergilenen yapaylıklar, sosyal medyada yayılan sığ gündemler… Tüm bunlar, özellikle gençler arasında kültürel kalitenin düşmesine neden oluyor. Oysa medya doğru kullanılsa kültürel gelişimin en güçlü aracı olabilir.
Kültüre Erişim Herkesin Hakkı mı?
Ne yazık ki Türkiye’nin birçok yerinde tiyatroya, sergiye, kütüphaneye ulaşmak hâlâ büyük bir lüks. Büyük şehirlerde bile bazı semtlerde kültürel etkinlik bulmak zor. Anadolu’nun birçok yerinde ise bu altyapı neredeyse hiç yok. Kültüre erişim sınırlı olunca, halk da kültürel üretimle tanışamıyor. Oysa kültür sadece bir elit grubun değil, toplumun tamamının hakkı. Herkesin yaşamına dokunabilmeli, hayatı zenginleştirebilmeli.
Peki Hiç mi Umut Yok?
Elbette var. Hatta oldukça güçlü bir potansiyelimiz olduğunu söyleyebilirim. Gençler artık dijital dünyada kendi mecralarını kuruyor. Podcast’ler, YouTube kanalları, bağımsız kitaplar ve sanat projeleri her geçen gün artıyor. Anadolu’nun yerel kültürleri hâlâ canlı. Bu potansiyeli değerlendirmek için yapılması gereken şey, doğru zemini hazırlamak. Gençleri özgür bırakmak, sanatçılara destek vermek, kültürel faaliyetleri çoğaltmak, eğitim sistemini baştan aşağı yeniden tasarlamak…
Ve en önemlisi, bu alanlarda faaliyet gösteren kurumları sadece desteklemekle kalmayıp, etkili bir şekilde denetlemek.
Denetim Şart
Kültürel gelişim sadece üretimle değil, etik değerlerle de ilgilidir. Devletin ya da özel sektörün desteklediği kültürel projeler amacına uygun mu? Kaynaklar gerçekten toplum yararına mı kullanılıyor? İşte bu soruların yanıtı için güçlü bir denetim mekanizması şart. Kültür fonları, sanat projeleri, vakıflar ve dernekler şeffaf olmalı. Kamu yararına olmayan, içi boş gösterişli projelere destek verilmemeli. Aksi takdirde kültür adı altında yapılan her şey bir noktadan sonra sadece gösteriye dönüşür.
Gençlerin Rolü ve Gelecek Umudu
Tüm bu tabloya rağmen en büyük umudu gençlerde görmek mümkün. Çünkü genç kuşak, teknolojiyi çok iyi kullanıyor, dünyayı takip ediyor ve özgürlük alanına sahip olduğu anda yaratıcılığını gösterebiliyor. Eğer bu potansiyel desteklenirse, Türkiye kültürel olarak bambaşka bir yere gelebilir. Gençler kendi hikayelerini, müziklerini, filmlerini, kitaplarını ve fikirlerini ortaya koydukça, toplumun ruhu da zenginleşecek. Biz sadece onlara alan açmalı ve güvenmeliyiz.
Son Söz
Kültürel gelişmişlik, sadece kitap okumak ya da sanat galerisine gitmekle ilgili değil. Toplumun kendini ifade etme biçimiyle, hayata bakışıyla, ortak bir estetik ve değer anlayışı kurmasıyla ilgilidir. Evet, bugüne kadar birçok eksiğimiz oldu. Ama bu durum değişebilir. Yeter ki kültürü sadece bir “lüks” ya da “vitrin” olarak görmeyelim. Onu hayatın içine, gündelik yaşamın parçası hâline getirelim. Çünkü kültür varsa umut da vardır.
Türkçe